Yeni bir araştırma, çocukların büyüdüğü sosyoekonomik koşulların beyin gelişimi üzerinde sanılandan daha güçlü bir etkiye sahip olabileceğini ortaya koydu. Araştırmaya göre, ailenin maddi durumu ve yaşanılan çevre, çocukların beyin işlevlerini; IQ, ebeveynlik tarzı ve sağlık geçmişinden daha fazla etkileyebiliyor.
ABD’deki Washington Üniversitesi araştırmacıları tarafından yürütülen çalışmada, sosyoekonomik etkenlerin çocukların beyin işlevlerine ilişkin ölçümlerdeki değişkenliğin yaklaşık yüzde 16’sını açıkladığı belirtildi.
SOSYOEKONOMİK KOŞULLAR ÖNE ÇIKTI
Araştırmacılar, çocukların yaşadığı çevre, sağlık durumu, günlük aktiviteleri ve aile koşullarını kapsayan geniş bir veri setini inceledi.
Çalışmada, 9 ila 10 yaşları arasındaki yaklaşık 12 bin çocuğa ait veriler değerlendirildi. Ekran başında geçirilen süre, bilişsel yetenekler, fiziksel ve ruhsal sağlık, ebeveynlik, ırk ve cinsiyet gibi başlıklarda toplam 649 değişken analiz edildi. Sonuçlara göre, mahalle koşulları ve ailenin mali durumu beyin gelişiminde en güçlü belirleyiciler arasında yer aldı.
“BEYİNDEKİ FİL” BENZETMESİ
Çalışmanın başyazarı Scott Marek, sosyoekonomik koşulların etkisinin beklediklerinden çok daha büyük olduğunu belirterek, bu durumu “beyindeki fil” olarak tanımladıklarını söyledi.
Marek, sosyoekonomik fırsatların önemli olacağını düşündüğünü ancak etkisinin diğer faktörleri gölgede bırakacak kadar güçlü çıkmasını beklemediğini ifade etti.
Araştırmacılar, yalnızca çocukların beyin görüntülerine bakarak ailenin ekonomik durumuna, çocuğun uyku düzenine ve ekran başında ne kadar vakit geçirdiğine dair tahminlerde bulunabildiklerini aktardı.
IQ’DAN DAHA GÜÇLÜ ETKİ
Araştırmada dikkat çeken bulgulardan biri de beyin taramalarının çocukların IQ düzeyini belirlemeye imkân vermemesi oldu.
Marek, bu sonucun çevresel koşulların çocukların beyinlerini stres ve uykusuzluk gibi etkiler üzerinden şekillendirdiğini gösterdiğini belirtti. Bu etkilerin zaman zaman yanlış biçimde IQ göstergesi gibi yorumlanabildiğine dikkat çekti.
DÜŞÜK GELİRLİ ÇOCUKLARDA STRES VE UYKU ETKİSİ
Çalışmanın kıdemli yazarı Nico Dosenbach, düşük sosyoekonomik geçmişe sahip çocukların beyinlerinin, yüksek gelirli bir ortamda yaşayan ancak uykusuz ve stres altında olan çocukların beyinlerine benzediğini söyledi.
Dosenbach, bunun “daha az zeki” bir beyin anlamına gelmediğini vurguladı. Sosyoekonomik imkanları sınırlı ailelerde büyüyen çocukların uyku düzeni iyileştirilir ve stres düzeyleri azaltılabilirse, bu koşullara bağlı farklılıkların da azaltılabileceğini ifade etti.
ÇOCUKLAR YOKSULLUKTAN DAHA AĞIR ETKİLENİYOR
Araştırmacılar, çocukların yoksulluğa karşı yetişkinlere göre daha kırılgan olduğuna dikkat çekti. Yoksulluk içinde büyüyen çocuklar, gelişimlerinin kritik dönemlerinde daha ağır ve kalıcı sonuçlarla karşı karşıya kalabiliyor.
UNICEF’e göre dünya genelinde yaklaşık 900 milyon çocuk çok boyutlu yoksulluk içinde yaşıyor. Bu çocuklar gıda, temiz su, barınma, eğitim ve sağlık hizmetleri gibi temel ihtiyaçlara yeterince erişemiyor.
BEYNİN MOTOR VE DUYUSAL BÖLGELERİ ETKİLENİYOR
Çalışmada, mahalle koşulları ve mali durumun özellikle beynin motor ve duyusal bölgelerindeki işlevsel özelliklerle ilişkili olduğu görüldü.
Araştırmacılara göre bu bölgeler, uyku ve strese bağlı günlük değişimlere karşı oldukça hassas. Bu nedenle yoksulluk, stres ve uykusuzluk gibi çevresel yükler çocukların beyin gelişiminde belirgin izler bırakabiliyor.
ÇEVRESEL KOŞULLARIN ÖNEMİ VURGULANDI
Araştırma, çocukların beyin gelişiminin yalnızca genetik, IQ ya da ebeveynlik tarzıyla açıklanamayacağını ortaya koyuyor. Uzmanlara göre çocukların sağlıklı gelişimi için yoksulluğun azaltılması, güvenli yaşam alanlarının güçlendirilmesi, uyku ve stres yönetimine destek sağlanması, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimin artırılması kritik önem taşıyor.
